اپلیکیشن هوشمند غربالگری اتیسم، گامی در جهت سلامت کودکان

درباره اختلال طیف اتیسم بیشتر بدانیم

اپلیکیشن هوشمند غربالگری اتیسم، گامی در جهت سلامت کودکان

دکتر حمیدرضا پور اعتماد، رئیس انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران و مرکز ساماندهی درمان و توان‌بخشی اختلالات اتیستیک (CTAD)
تاریخ انتشار: ۲۲ شهریور ۱۳۹۶ - ۱۷:۵۹

اپلیکیشن هوشمند غربالگری اتیسم، گامی در جهت سلامت کودکان

دلیل افزایش آمار ابتلا به اتیسم در بین کودکان چیست؟

آمارهای متعدد و متنوعی از میزان شیوع اتیسم وجود دارد. ولی آمارهایی که شیوع اتیسم را در طول زمان در یک منطقه جغرافیایی دنبال کرده باشد، بسیار معدودند. یکی از این معدود آمارها، متعلق به مرکز کنترل بیماری‌های آمریکاست که در سال ۱۹۷۵ نرخ ابتلا به اختلال را ۱ نفر در هر ۵۰۰۰ نفر اعلام کرد؛ اما در حال حاضر تقریباً ۱ نفر در هر ۵۰ تولد برآورد می­کند که در پسران ۴ برابر دختران است. تجربیات بالینی ما نیز از سال ۱۳۸۰ چنین رشدی را نشان می­دهد؛ یعنی اگر نرخ مراجعین به مرکز تهران اتیسم (مرکز سامان‌دهی درمان و توان‌بخشی اختلالات اتیستیک) را طی حدود ۱۶ سال گذشته، با نرخ رشد آمارهای خارجی مقایسه کنیم، همخوانی زیادی بین آن‌ها وجود دارد.

 

اما این افزایش ناشی از چیست؟

اتیسم جزء اختلالات «عصب‌-رشدی» است؛ به این معنی که درروند رشد مغز ناهنجاری به وجود می‌آید. آخرین مطالعات نشان می‌دهد که این اختلال به‌ احتمال‌ قوی مربوط به پیوندهای عصبی و شبکه‌سازی مغز است که عمدتاً بعد از تولد و با تجربیات محیطی حادث می­شود. ظاهراً در بعضی از نواحی مغزِ کودکان اتیستیک شبکه‌ها بسیار متراکم و بیش‌ازحد هستند و در نواحی دیگر شبکه­‌ها ضعیف­‌تر و ناکارآمدترند. بخشی از رفتارهای اضافه (رفتارهای تکراری، توانمندی‌ها یا استعدادهای خاص و...) یا کمبودهای رفتاری (مثلاً در ناتوانایی­های ارتباطی و اجتماعی) در کودکان دارای اتیسم را می­توان به همین تغییرات مغزی نسبت داد. حالا اگر عوامل مؤثر بر رشد مغز را شناسایی کنیم، آنگاه می‌توانیم از وقوع اتیسم پیشگیری کنیم یا دست‌کم مانع تشدید نشانه‌های آن شویم.

فرض کنید کودکی که ازنظر بیولوژیک آمادگی ابتلا به اتیسم را دارد، ساعت‌ها در معرض تماشای تلویزیون باشد، یا بارها فیلم‌های تکراری ببیند، بازی‌های کامپیوتری تکراری یا فعالیت­‌های بی­‌هدف انجام دهد؛ طبیعتاً این کودک فرصت‌های اجتماعی را از دست می­دهد. درنتیجه نشانه­‌های اتیسم ظاهر می­شود یا شدت می­یابد و منجر به تشخیص اتیسم می­شود و بدین ترتیب بر آمارها افزوده می­شود؛ بنابراین بخشی از افزایش نرخ اتیسم به خاطر تغییرات چشمگیر در شکل زند‌گی مردم، طی حدود پنجاه سال گذشته است که از خانواده‌های گسترده با تعامل اجتماعی بالا به سمت خانواده‌های هسته‌ای با تعاملات اجتماعی کم تغییر کرده است. بخشی نیز به دلیل رشد سریع استفاده از لوازم دیجیتال مانند تبلت و انواع بازی‌های رایانه‌ای است که فرصت‌های تجربیات اجتماعی را از کودکان می­گیرد. همه این‌ها باعث می‌شوند که مغز از مسیر رشد طبیعی خارج شده و اختلالات عصب_ رشدی (مثل اتیسم) افزایش یابند. البته عوامل دیگری نیز هستند که روی رشد مغز تأثیر می‌گذارند مانند آلودگی هوا، آلودگی مواد غذایی (مثل افزایش سطح فلزات سنگین در هوا و غذا) و موارد دیگر؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که هر عاملی که روی رشد مغز تأثیر بگذارد می‌تواند به‌عنوان یک عامل پاتولوژی برای اختلال اتیسم محسوب شود و به‌نوبه خود باعث افزایش نرخ اتیسم گردد.

 

پس شما می­گویید: تغییرات محیطی، اعم از تغییرات فرهنگی، بوم‌شناختی و انواع آلودگی­ها باعث افزایش میزان ابتلا به اتیسم است؟

بله این‌ها عوامل اصلی هستند. البته عوامل دیگر هم وجود دارد که بعداً اشاره می­کنم. قبلاً تصور می­شد که عوامل ژنتیک بیش از ۹۰% روی بیماری اتیسم تأثیر می­گذارند؛ اما مطالعات جدید سهم عوامل ژنتیکی را کمتر از ۵۰% برآورد می­کنند. تبیین مسئله این است که هسته مرکزی اختلال اتیسم، نارسایی­‌های ارتباطی و رفتارهای اضافی است. پس کاهش فرصت‌های ارتباطی و اجتماعی به خاطر تغییرات فرهنگی و بوم‌شناسی باعث شده که کودکان فرصت‌های اجتماعی را از دست بدهند و در عوض به رفتارهای تکراری یا ابزارآلات دیجیتالی روی بیاورند. همان‌طور که می‌دانیم اتیسم یک طیف است و علائم آن از خیلی خفیف تا بسیار شدید را شامل می‌شود. ممکن است علائم خفیف آن در هر فردی مشاهده شود و اصلاً تشخیص دریافت نکند. گاهی نیز افراد به علائم شدید آن مبتلا می‌شوند به‌طوری‌که قادر به ادامه زندگی به شکل عادی نیستند. اگر فردی زمینه ابتلا به اختلال را داشته است یا دارای علائم خفیف باشد، در معرض شرایط نامساعد محیطی قرار گیرد، علائم تشدید می­‌یابد و تشخیص دریافت می­کند؛ اما اگر علائم خفیف باشند و فرد در معرض تجربیات اجتماعی قرار گیرد، این علائم ترمیم شده و کودک اساساً نیازی به مراجعه ندارد و تشخیص نمی­‌گیرد. منظور این است که علائم خفیف حتی در دهه‌ هفتاد میلادی هم احتمالاً وجود داشته اما چون فرصت‌های اجتماعی بیشتری وجود داشت و بچه‌ها مجبور نبودند در کاشانه‌های کوچکی که دریچه‌اش به دنیای خارج فقط تلویزیون است، زندگی کنند، این علائم با شدت زیادی بروز داده نمی‌شدند و چه‌بسا برای تشخیص مراجعه نمی­‌کردند؛ اما امروزه، به دلیل تغییرات در شکل زندگی، علائم تشدید می­‌یابد و کودکان برای تشخیص مراجعه می­‌کنند و درنتیجه نرخ شیوع افزایش می‌یابد.

به‌طورکلی اگر فرد در محیط سرشار از ارتباط اجتماعی رشد کند، بسیاری از زمینه­‌های بیولوژیکی و وراثتی، یا بروز پیدا نمی‌کنند یا بسیار خفیف‌­تر آشکار می­‌شوند.

عوامل مهم دیگر که منجر به افزایش آمار ابتلا به اتیسم شده این است که در حدود پنجاه سال گذشته، ابزارها و ملاک­‌های تشخیصی دقیق­‌تر شده­‌اند و آگاهی عمومی درباره­ اتیسم افزایش یافته است. البته ظاهراً میزان تأثیر این عوامل زیاد نیست. حدود ۱۶ سال پیش یک مطالعه نظام­‌مند راجع به اتیسم انجام شد. برای انجام این مطالعه به ۲۰ کودک دارای اتیسم نیازمند بودیم. این تعداد در تهران به‌زحمت شناسایی شدند؛ اما این روزها کودکان دارای اتیسم به‌وفور مشاهده می­شوند. این در حالی است که شیوه­‌های تشخیصی ما تغییر نکرده است؛ بنابراین می‌توان افزایش نرخ ابتلا به اتیسم را به دلایلی همچون تغییرات اساسی در سبک زندگی، افزایش دقت تشخیص، افزایش آگاهی عمومی و انواع آلودگی­‌های محیطی نسبت داد.

 

آیا آمار ابتلا به اتیسم در کشور ما مطابق با آمار جهانی است؟

واقعیت این است که هنوز موارد خفیف در کشور ما اصلاً تشخیص داده نمی‌شوند و بنابراین نرخ ابتلا در کشور بسیار پایین‌تر از کشورهای اروپایی یا آمریکایی نشان داده می‌شود. ما در ایران غالباً موارد متوسط رو به شدید را گزارش می‌کنیم.

 

اگر بخواهیم برای پیشگیری و درمان به‌موقع، کودکان را غربال‌گری کنیم و آمار دقیق‌تری از شیوع اتیسم داشته باشیم، چه اقداماتی باید انجام شود؟

اول- مطالعات طولی در نمونه­‌هایی از جامعه ایرانی است. دوم- استفاده از تکنولوژی جدید برای غربالگری کل جامعه ایرانی است. در مرکز «تهران اتیسم» با همکاری گروه روان‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی، گروه روانشناسی و گروه هوش روباتیک دانشگاه تهران یک ابزار هوشمند غربالگری اختلال اتیسم ساخته شده است که از حساسیت و دقت نسبتاً بالایی برخوردار است. والدین می­توانند از هرجای ایران وضعیت کودک خود را ارزیابی کنند (helpautism.ir) که البته نیازمند اطلاع‌­رسانی وسیع به همه­ خانواده­‌ها است و منجر به استخراج اطلاعات از میزان شیوع اتیسم در کشور می­شود. باید تأکید شود که این سامانه تشخیص نمی­دهد، بلکه فقط به والدین هشدار می­دهد. «تشخیص» کار سه گروه است: متخصص روانشناس بالینی، روان‌پزشک کودک و نوجوان، متخصص مغز و اعصاب کودکان.

نکته مهم این است که تشخیص این اختلال بالینی است اما درمان، آموزشی است. به همین دلیل است که در کشورهایی که خدمات بهداشتی معتبر و استاندارد است، به‌محض اینکه اختلال اتیسم توسط متخصصین بالینی تشخیص داده می‌شود، کودک به سیستم آموزش‌وپرورش ارجاع می­شود و خدمات پزشکی فقط در صورت لزوم ارائه می­شود.

 

ازنظر شما مؤثرترین روش درمانی در درمان کودکان اتیستیک چیست؟

همان‌طور که پیش­تر اشاره شد، مشکلات این کودکان در دوطبقه قرار می­‌گیرد:

 ۱. کمبودهای رفتاری، مانند نارسایی در مهارت‌های کلامی، ارتباطی، شناختی

۲. رفتارهای افراطی، مانند حرکات تکراری، علایق خاص، استعدادهای ویژه (مثل شناسایی حروف انگلیسی در کودکی که حرف نمی­‌زند).

فرآیند نوپروری یا آموزش باید روی هر دو نوع مشکلات متمرکز شود. معمولاً مشکلات نوع اول به عهده گروه‌های آموزشی و نوپروری است و مواجه با مشکلات نوع دوم از طریق خانواده و تغییر در شکل زندگی کودک است. البته خانواده­‌ها عمدتاً روی کمبودهای رفتاری تأکید می­‌ورزند و کودک را از این مرکز به آن مرکز می­‌برند. غافل از این‌که رفتارهای افراطی نقش مخرب­‌تری دارند؛ زیرا اولاً باعث می­‌شوند کودک غیرطبیعی جلوه دهد. ثانیاً حضور اجتماعی کودک را مختل می­‌کنند. ثالثاً در روند آموزش اختلال ایجاد می­‌کنند. پس برنامه­‌های جامعی که همه نیازهای رشدی کودک را لحاظ کنند، مؤثرتر هستند.

امروزه روش‌های آموزشی گوناگونی وجود دارند؛ اما بر اساس یافته‌های حاصل از مطالعات در دانشگاه‌های معتبر دنیا و مطالعات فرا تحلیلی، روش ABA از سایر روش­‌ها مفیدتر است (برای گزیده این مطالعات به سایت مرکز مراجعه شود، www.ctad.ir). سایر اقدامات آموزشی یا درمانی در صورت لزوم به‌عنوان مکمل ارائه خواهند شد.

همواره به خاطر داشته باشیم که نوپروری اتیسم باید به‌صورت تیمی انجام شود؛ یک گروه متخصص شامل روانشناس، روان‌پزشک، کار درمانگر، گفتار درمانگر و ... که در تدوین برنامه جامع هر کودک مشارکت دارند. سپس برنامه توسط مربی آموزش‌دیده ارائه می­‌شود؛ و نتیجه کار به‌صورت ماهانه ارزیابی می­‌شود. به یاد داشته باشیم که این فقط بخشی از کار است و بخش مهم‌تر، آموزش والدین و تغییر در سبک زندگی کودک از یک «سبک زندگی اتیستیک» به سمت یک «سبک زندگی بهنجار» است.

 

 

اگر سئوالی در این زمینه هست یا نیاز به کمک دارید، کارشناسان «به‌اندیشان» در خدمت شما هستند؛ با ما تماس بگیرید. 

مطالب مرتبط


دیدگاه کاربران

برای ثبت دیدگاه وارد وب سایت ما شوید.