در نگاه پدر و مادرم چه دیده‌ام؟

تصویر از خود

در نگاه پدر و مادرم چه دیده‌ام؟

دکتر لیلا بهنام، روانشناس و روان‌درمانگر
تاریخ انتشار: ۳۰ مرداد ۱۳۹۶ - ۱۹:۵۹

در نگاه پدر و مادرم چه دیده‌ام؟

تصویر از خود عبارت است از فکر، احساس و قضاوتی که ما انسان‌ها در مورد خود داریم. این تصویر از بدو تولد شروع به شکل‌گیری می‌کند. نوزاد انسان در آغاز ورود به جهان هستی هیچ تصویری از خود ندارد.

تصویر از خود در نگاه به نخستین آینه سال‌های اولیه رشد یعنی والدین و به‌ویژه مادر، شروع به شکل‌گیری می‌کند. کودک به چشم‌های مادر می‌نگرد و خود را در آن جستجو می‌کند.

نحوه بودن مادر با نوزاد و به‌ویژه ساختار روانی مادر، نقش بسزایی در نوع تصویری که کودک از خود دریافت می‌کند دارد.

جایگاه این تصویر، هم در خودآگاه انسان است و هم در ناخودآگاه او. می‌توان آنچه را که از بیرون قابل‌مشاهده است، خودآگاه در نظر گرفت و بخش عظیم‌تر آن را که ناپیداست ناخودآگاه به‌حساب آورد. بخش اندکی ازآنچه در مورد خودمان، فکر، احساس و قضاوت می‌کنیم به حیطه خودآگاه و بخش بیشتر به ناخودآگاه مربوط است.

یک تصویر از خودِ مطلوب و سازنده این است که انسان در مورد خود باور داشته باشد و احساس کند که خوب، توانا، باارزش و دوست‌داشتنی است. البته این احساس در مورد خود باید در چارچوب واقعیت زندگی‌اش باشد. بدین معنا که فرد احساس کند خوب است اما لزوماً گاندی نیست، باارزش است اما انیشتین نیست. دوست‌داشتنی است اما فلان هنرپیشه معروف نیست، توانا است اما هرکول نیست.

اگر واقع‌بینانه به این پدیده بنگریم مشاهده می‌کنیم که همه انسان‌ها در طیف بهنجار، خصوصیاتی در خود دارند که بتوانند این‌چنین در مورد خود احساس و قضاوت کنند.

مفهوم تصویر از خود ازاین‌جهت اهمیت دارد که انسان هر تصویری از خود، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه داشته باشد، همان تصویر نیز در زندگی عینی و واقعی برای او ایجاد می‌شود. آنچه در این میان حائز اهمیت است، تأثیرگذاری ویژه تصاویر و نوشتارهای ذخیره‌شده در ناهشیار بر وقوع و تکرار واقعیت‌های اینجا – اکنونی است. به‌عبارت‌دیگر، کودک از بدو تولد با مفاهیم موجود در محیط رشدی‌اش در انتقال محض، شروع به نوشتن قصه زندگی‌اش و ثبت تصویر از خود می‌نماید.

تصویری که افراد مهم زندگی به او می‌دهند، کاملاً منفعل است. بدین معنا که هر تصویری به کودک از جانب این افراد داده می‌شود، کودک می‌پذیرد و دفاعی در مورد آن ندارد. کودک، دریافت‌کننده محض و منفعل تصویری است که «دیگران مهم» زندگی‌اش به او می‌دهند، اما خود توان ارائه و ابرازگری ندارد.

در بزرگسالی، فرایند تصویر از خود متفاوت است؛ بدین معنا که تصویر از خود در یک فرد بالغ، در یک رابطه پویا و دوطرفه با محیط بیرون قرار دارد. فرد بالغ برخلاف کودک در مقابل تصویر خود از دیگران منفعل نیست و هر پیغامی را نمی‌پذیرد و هر پیغامی که دریافت کند جزء تصویر از خود او یعنی قضاوت و احساس او از خودش نمی‌شود. بلکه این پیام‌ها را می‌تواند به‌صورت فعال با واقعیت خودش بسنجد و تصمیم بگیرد این پیام را بپذیرد یا نه.

در یک بالغ بهنجار، دریافت تصویر خود از محیط، نه صفر است و نه صد؛ یعنی نه هرچه دریافت می‌کند را می‌پذیرد و نه هیچ‌کدام را نمی‌پذیرد. اگر انسان بالغی برای تصویر از خودی که از بیرون به او می‌رسد، ارزشی قائل نباشد و هیچ‌کدام را نپذیرد، این فرد کاملاً خودشیفته است و درواقع ارتباط انسانی با محیط بیرون از خود ندارد.

از سوی دیگر اگر منفعلانه، هر تصویری را که دریافت می‌کند بپذیرد درست مانند زمان کودکی عمل کرده است، یعنی ازنظر رشد روانی از رشد فیزیولوژیک خود، عقب‌تر است و کودکانه عمل کرده است.

شباهت این نوع برخورد با کودکی درواقع به‌این‌علت است که فرد بزرگسال مانند کودک، انسان‌های اطراف خود را آرمانی کرده و آن‌ها را قوی‌تر می‌بیند و خود را در روابط برابر قرار نمی‌دهد.

اگر انسان بخواهد آگاهانه روی تصویری که از خویشتن دارد کار کند و البته آن را در جهت واقعیت بهبود بخشد، نخست باید در خاطرات کودکی خود تصویری را پیدا کند که از والدین دریافت کرده است و هم‌چنین به اتفاقاتی که سبب انتقال چنین تصویری شده آگاه شود.

 شناخت خصوصیات اخلاقی و شخصیتی والدین به فرد در اینکه ریشه و علت تصویری را که به او داده‌اند دریابد، کمک به سزایی می‌کند.

از سوی دیگر از دریافت این واقعیت که والدین در کودکی با او چگونه برخورد کرده‌اند می‌تواند بفهمد که خود با خود چگونه رفتار می‌کند و تصویر از خود غالبش چیست.

پس‌ازاین مرحله فرد بالغ می‌تواند تصویر از خودش را با واقعیت بسنجد و اگر این دو باهم مطابقت ندارند، در پی تطابق این‌ها برآید و از سوی دیگر سعی کند تصویر از خودش را با انجام دادن اعمال واقعی و به‌دوراز احساسات کاذب دوران کودکی بهبود بخشد. با این روش فرد می‌تواند از یک‌سو یک چرخه مثبت نسبت به رشد توانایی‌هایش در زندگی واقعی و از سویی دیگر بهبود تصویر از خودش را ایجاد کند و در جهت رشد سلامت، موفقیت و شادمانی در زندگی پیش رود.

 

اگر سئوالی در این زمینه هست یا نیاز به کمک دارید، کارشناسان «به‌اندیشان» در خدمت شما هستند؛ با ما تماس بگیرید.

مطالب مرتبط


دیدگاه کاربران

برای ثبت دیدگاه وارد وب سایت ما شوید.