تکامل ابتدای دوران کودکی؛ دوران طلایی شکل گیری شخصیت انسان

کدام دوران رشد مهم‌تر است؟

تکامل ابتدای دوران کودکی؛ دوران طلایی شکل گیری شخصیت انسان

دکتر مسعود احمدزاداصل، روانپزشک و روان‌درمانگر
تاریخ انتشار: ۹ مرداد ۱۳۹۶ - ۲۳:۲۲

تکامل ابتدای دوران کودکی؛ دوران طلایی شکل گیری شخصیت انسان

دوران ابتدایی کودکی بیشترین تاثیر را بر زندگی انسان در طول عمرش می گذارد. این موضوع در تمامی تئوری های رشد و نمو دیده می شود. با هر دیدگاهی چه بیولوژیک، چه معنوی، چه روانشناختی و چه اجتماعی مشهورترین نظریه پردازان اذعان دارند که دوران ابتدایی کودکی، دورانی است که اثرات قابل توجه و عمده ای بر زندگی آینده هر انسان می گذارد. البته این امر بدان معنا نیست که همه سرنوشت انسان در دوران کودکی خلاصه می شود و اگر مشکلی در این دوران بوجود بیاید غیر قابل جبران خواهد بود؛ نه چنین نیست و یافته های علمی جدید نیز اثبات کرده اند که تکامل و تکوین شخصیت انسان در طول زندگی تا لحظه وفات ادامه دارد. با این حال بیشترین تغییرات در دوران کودکی رخ می دهد.

در مورد اینکه این دوران از چه زمانی آغاز می شود و چه زمانی پایان می یابد اختلاف نظر بسیار است. البته می توان چنین گفت که بیشترین سرعت رشد سلولها و اندام های انسان، از زمان تشکیل نطفه تا 2 سال اول بعد از تولد که آن را هزار روز طلایی نیز می نامند، رخ می دهد. این چیزی است که از سالیان دور انسان ها بدان آگاه بودند. آنچه یافته های جدید علم به ما آموخته این است که رشد در این دوران منحصر به رشد جسم نیست و همزمان در همین دوران، روان انسان و آنچه شخصیت انسان را شکل میدهد نیز بیشترین شکوفایی را دارند و آسیبهای فیزیکی و روانی که در این دوران ایجاد شود اثرات مخربی نه تنها بر جسم که بر روان کودک نیز می گذارد.

با توجه به اینکه ظرفیت حافظه آگاهانه انسان، معمولا بعد از حدود 2 سالگی شروع می شود و کودکان رخداد های قبل از 2 سالگی را به ندرت به یاد می آورند، در گذشته تصور می شد که اتفاقات سالهای اولیه زندگی کودک اثری بر روان او در آینده نخواهد گذاشت، لیکن بر اساس مطالعات عصب شناسی و روانکاوی مشخص شده است که با وجود عدم یادآوری آگاهانه رویداد ها در سالهای ابتدایی زندگی، اثرات عمیق آنها بر شخصیت و روان کودک تا مدتهای طولانی پایدار خواهد ماند. البته با وجود اهمیت 2 سال ابتدای کودکی، سالهای پس از آن بخصوص تا 8 سالگی و به قول برخی متخصصان تا 12 سالگی نیز اهمیت فوق العاده دارند.

در کل می توان گفت که همه سالهای زندگی انسان از نظر کسب قابلیت های روانی و شخصیتی اهمیت دارند ولی هر چه این سالها در ابتدای زندگی باشند اهمیت آن فوق العاده بیشتر خواهد بود. بر خلاف باورهایی که معتقدند قسمت اصلی آموزش کودکان از بعد از سن 7 سالگی و در مدرسه شروع می شود، باید تاکید کنم که بیشترین توانایی ها و قابلیت هایی که کودک برای زندگی بهتر و موفق تر در آینده لازم دارد را در اولین سالهای زندگی و تا قبل از 7 سالگی بدست می آورد.

برنامه های سلامت کودکان در دهه های اول تا سوم پس از انقلاب به ترتیب بر روی کاهش مرگ و میر کودکان و بهبود شاخص های رشد فیزیکی آنان متمرکز بود که در این زمینه ها دستاوردهای بزرگی حاصل شد و با تکیه بر شبکه مراقبت های اولیه بهداشتی در کشور-که یکی از بهترین الگوی های مراقبت سلامت در منطقه می باشد- این اهداف حاصل شد. در ادامه برنامه های ارتقای سلامت برای مردم در گام بعدی لازم است که اقدامات و سیاست های سلامت به صورتی برنامه ریزی شود که به ارتقای تکامل کودکان منجر شود. برای این کار دیگر نمی توان به واکسیناسیون و بهبود تغذیه کودکان بسنده کرد. اقداماتی این چنین هر چند زیربنای خوبی برای رشد بچه ها فراهم می کنند ولی برای تکامل بهینه و شایسته آنها لازم است به این امر توجه شود که کودک به عنوان یک موجود بالقوه نیاز دارد در محیطی غنی و ایمن تجربه های زندگی خودش را مزه مزه کند.

 علاوه بر اقداماتی که در سطح کشور و جامعه توسط متولیان و مسوولان باید انجام شود تا همه نیازهای لازم برای ارتقای تکامل کودکان فراهم شود، می توان به خانواده ها نیز آموزش داد تا با امکانات و بضاعت خودشان بتوانند محیطی سرشار و غنی برای رشد و تکامل همه جانبه کودکان فراهم کنند که در ادامه به چند راهکار اشاره خواهد شد.

اگرچه تامین محیط غنی و بهینه برای بهتر کردن تکامل کودکان لازم و ضروری است، باید تاکید کنم که اختلالات و مشکلاتی که در مسیر تکامل پیش می آید همگی ناشی از کمبود و نقص در مراقبت ها و تامین محیط مناسب برای کودک نمی باشد. مثل همه بیماریها و مشکلات انسان، قسمت قابل توجهی از اختلالات تکاملی که کودکان در کودکی و یا در آینده به آن مبتلا می شوند ناشی از ناهنجاری های ژنتیک، اسیبهای دوران بارداری، و دیگر عوامل ناشناخته محیطی موثر بر دوران جنینی می باشند که باعث می شوند در مواردی کودکی با استعداد آسیب پذیری بالاتر نسبت به سایر کودکان به دنیا بیاید. در این حالت حتی اگر والدین و یا مراقبین دیگر از جمله پزشکان و متخصصان نیز شرایط معمول و مناسب مراقبت را فراهم آورند ممکن است باز هم کودک به مشکلاتی در یادگیری، حرکات و رفتار، اجتماعی شدن،  و کنترل احساسات و هیجانات خود مبتلا شود.

 خبر خوب این است که حتی در مواردی که کودک با ناهنجاری به دنیا می آید و یا آسیب پذیری ذاتی او باعث می شود در برخورد با محرک ها و شرایط معمول محیطی به بیماری و اختلال دچار شود، باز هم بهتر کردن محیط، مراقبت همدلانه و سرشار از محبت، و امیدواری و تلاش والدین و جامعه می تواند باعث شود کودک قسمت قابل توجهی از مشکلات را پشت سر بگذارد و به بهترین شرایطی که امکان رسیدن به آن وجود دارد برسد. در واقع می توان گفت که علت ایجاد مشکلات تکامل کودکان هر چه باشد، محیط غنی و مراقبت لبریز از عشق و محبت مادر و پدر و همه جامعه بهترین و موثرترین درمان آن می باشد.

 

اختلالات تکاملی عمدتا به صورت علایم و نشانه های زیر بروز می کند:

 بیش فعالی، کمبود توجه و تمرکز، اختلال در یادگیری، مشکلات در اجتماعی شدن، عدم بازی یا انجام نامناسب بازی با بچه های دیگر،  مشکلات در حرکات ظریف و درشت دست ها و پاها (که می تواند بصورت تاخیر در راه افتادن و استفاده از اشیا باشد)، مشکل در نگاه کردن به اطرافیان و اشیا، استفاده غیرمتعارف از اسباب بازیها، دیر حرف زدن و یا حرف زدن بصورت غیرمعمول، مشکلات حسی (حساسیت کم یا بیش از حد به برخی صداها و موسیقی، تصاویر، بوها و مزه ها و یا لمس کردن و در آغوش گرفته شدن)، اضطراب بیش از حد در مواقع جدایی موقت از والدین، گوشه گیری و تمایل به تنها بودن. در صورتی که کودک شما یک یا چند تا از علایم فوق را دارد بهتر است با پزشک مشورت کنید.

 

برای بهتر کردن شرایط تکامل کودک در دو سال اول زندگی در منزل و محیط اطراف خود می توانید از روش های کلی زیر استفاده کنید:

در دوران بارداری  علاوه بر تغذیه مناسب به سلامت جسمی خود نیز توجه کنید و اگر سابقه بیماری قبلی دارید، بهتر است برای درمان آن به پزشک مراجعه کنید، حتما قبل از بارداری و یا در ابتدای بارداری برای کنترل وضعیت سلامتی خود به پزشک یا ماما مراجعه کنید. همچنین اگر اضطراب، افسردگی، وسواس و یا نوسانات هیجانی قبل و ابتدای بارداری دارید، حتما به روان پزشک و مشاور مراجعه کنید و برای درمان اقدام نمایید. همچنین در هر صورت سعی کنید به کودکتان و کارهایی که دوست دارید با او انجام دهید فکر کنید و رویاهای خود در رابطه با کودکتان را برای خودتان و دیگران تعریف کنید.

در ابتدای دوران تولد تا یک سالگی سعی کنید علاوه بر مراقبت سلامت جسمی از کودک و خودتان و در کنار خستگی و فشار جسمی مراقبت از کودک، با او بازی کنید، برای او قصه بگویید و هر زمان که در کنار او هستید (مثلا هنگام شیر دادن به او) نگاهش کنید، با او حرف بزنید، لبخند بزنید، و بدنش را نوازش کنید. سعی کنید اسباب و لوازم مخصوص(بخصوص اسباب بازی های خانگی) را در اختیار او قرار دهید تا بتواند با چیزهای جدید آشنا شود. نام اشیا و افراد را به او بگویید (او هر چند خیلی کوچک است متوجه خواهد شد).

وقتی در حدود یکسالگی کودک راه می افتد سعی کنید محیط را برایش ایمن کنید تا آسیب نبیند ولی همزمان تلاش کنید خود را نگران و مضطرب نشان ندهید و از تلاش های او برای راه افتادن، دور شدن و نزدیک شدن به خودتان، قایم موشک بازی کردن، کنجکاوی کردن و سرک کشیدن در کمد ها استقبال کنید و در فاصله 2-1 متری از او بایستید تا او کمی استقلال را تجربه کند.

سعی کنید اسباب ها و لوازم معمول خانه تان را در اختیارش قرار دهید، با آنها اسباب بازی بسازید و بازی کنید و هر روز چیز جدیدی در اختیارش قرار دهید. تا جای ممکن در 2 سال اول زندگی کودک را در بازی هایش همراهی کنید، با فاصله کم در کنارش بمانید و تشویقش کنید تا حرکت کند، اسباب ها را در دست بگیرد و با آن ها کارهای متنوع انجام دهد. همزمان همه این کارها را با احساس و کلمات شیرین خود به او توضیح دهید و با او حرف بزنید. اگر از او ناراحت شدید اخم کنید و نشان دهید نباید این کار را بکند ولی چند لحظه بعد با مهربانی به او نزدیک شوید تا بداند دوستش دارید.

تا جای ممکن سعی کنید از تلویزیون، تبلت و موبایل و ابزارهای الکترونیک برای سرگرم شدن کودک استفاده نکنید و استفاده از آن را حذف یا محدود کنید. ولی اگر بهر دلیلی خواستید از آنها استفاده کنید در تمام مدت در کنار کودکتان باشید و با او حرف بزنید و درباره محتوای تلویزیون و یا تصاویر تبلت و گوشی موبایل، با کلام و حرکات دست و صورت خود به او توضیح دهید تا کودک تمام توجهش به آن ابزارها نباشد و بتواند رابطه با شما را حفظ کند. در این صورت می تواند از این ابزارها برای رشد خلاقیت خودش استفاده کند. استفاده زیاد از تلویزیون و گوشی های موبایل بدون اینکه در کنار کودکتان باشید ممکن است به توانایی های خلاقیت و هوش او آسیب بزند.

 

 

اگر سئوالی در این زمینه هست یا نیاز به کمک دارید، کارشناسان «به‌اندیشان» در خدمت شما هستند؛ با ما تماس بگیرید.

مطالب مرتبط


دیدگاه کاربران

برای ثبت دیدگاه وارد وب سایت ما شوید.