مادر خوب مادر بد


با توجه به اینکه مکتب روانکاوی بیشتر با احساسات آدم‌ها سروکار دارد، می‌خواهیم ببینیم راجع به مادربودن و عشق به فرزند چه چیزهایی تا به حال در آن مطرح شده است.
با اشتیاق مادر شروع می‌کنیم؛ آن قسمتی از مادربودن که به غریزه ما مربوط است و از تکامل به ارث برده‌ایم و به طور کلی هرکسی که دست‌اندرکار فرزند‌پروری است، با لذت‌های پرورش فرزند و مراقبت از او و در واقع بزرگ کردنش آشنایی دارد. ولی به عنوان یک مفروضه اول می‌خواهیم ببینیم که در نگاه تاریخ، چه چیزهایی پیدا می‌کنیم. یعنی اینکه آیا عشق مادر به فرزند اصولا یک پدیده قطعی و آشکار بوده درطول تاریخ و یا دستخوش تغییراتی شده است.
 عاشق‌بودن مادر آنقدری که ما فکر می‌کنیم اصولاً یک پدیده قطعی و آشکار نبوده است. در بحث‌های تاریخی و فلسفی گفته می‌شود که از حدود قرن هجدهم این ایده‌آل‌ها و استانداردهایی که امروزه ما داریم، و به نظر می‌رسد که گرفتاری برای بخش عظیمی از مادرها ایجاد کرده، از حدود همین قرن بود که به شکل یک ایده‌آل فلسفی مطرح شد و تا قبل از آن پدیده‌ای که در جریان بوده، نسبتاً غفلت نسبت به کودکان بوده است و توجه ویژه ای به بچه‌ها نمی‌شده و مراقبت از آنها چندان درالویت نبوده است و حتی ما می‌بینیم که کشتن کودکان یک پدیده بسیار رایجی بوده است. در متون مختلف بین بیست تا چهل درصد در قرون وسطی می‌باشد و با وجود اینکه می گویند از قرن هیجدهم تازه تصویر کلی شروع کرده به حرکت کردن ولی حتی تا قرن نوزدهم در شهر‌های بزرگ اروپایی مثل وین و پاریس و لندن آن چیزی که فراوان دیده می‌شده، اجساد نوزادان بوده و اینکه همچنان این اتفاق خیلی می‌افتاده که بچه‌هایشان را می‌کشتند.
از قرون وسطی به بعد، خصوصاً آن‌هایی که در طبقات بالاتر اجتماعی بودند و قدرت مالی این را داشتند که دایه‌ای از طبقات پایین‌تر اجتماع داشته باشند، اصولاً شیردادن به فرزند را یک کار کثیف و گناه‌آلود تلقی می‌کردند به خصوص از این مایه جنسی آن استفاده می‌کردند که بچه با پستان مادر در تماس است و این گناه دارد و در نتیجه مادر نباید به بچه‌اش شیر بدهد و دایه را استخدام می‌کردند. اما با دایه هم گرفتاری‌هایی داشتند؛ بدین لحاظ که او هم از طبقات پایین تر اجتماع است و خونش کثیف است و هر بچه‌ای شیر هر کسی را بخورد شبیه او می‌شود و متعلق به آن طبقه است و غیره. خلاصه هیاهوی زیادی حول و حوش این جریان بوده، هیاهویی که بر خلاف بچه‌های امروزی که به نفعشان تمام می‌شود، در آن دوران خیلی به ضرر بچه‌ها بوده است.
اما در قرن هجدهم جامعه به سمت مدرنیزه شدن حرکت کرد و طبقه متوسط جامعه تغییر کرد و وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه رو به بهبود رفت. صنعتی شدن اتفاق افتاد، اقتصاد مبتنی بر بازار، به این دلیل بر آن تاکید دارند که معتقدند که تقریبا این یک تفکر سرمایه‌داری بوده: اینکه با مُردن بچه‌ها، نیروی کار در بازار در سال‌های آینده کم می‌شود، بنابراین به نفعمان نیست که این عمل کشتن بچه‌ها و غفلت نسبت به بچه‌ها ادامه داشته باشد.
 بنابراین بحث در مورد لزوم مراقبت کودکان شروع شد و اتفاقات دیگری نیز به موازاتش افتاد از جمله این که ازدواج‌ها از حالت سنتی و توصیه‌ای درآمد و ازدواج‌های رمانتیک مُد شد و تعداد فرزندان کم شد و خانواده‌ها کوچکتر شدند و مجموع اینها به سمت این حرکت کرد که پدر و مادر فرصت علاقه و در نهایت سرمایه‌گذاری بیشتری بر روی فرزندان پیدا کنند، برای اینکه به بچه‌هایشان برسند.
ولی این‌بار از آن طرف بوم افتادند؛ انضباط‌ها سختگیرانه بود، روی آموزش توالت خیلی تاکید داشتند و خودارضایی را خیلی خیلی غلط می‌دانستند و تهدید می‌کردند به بریده شدن آلت تناسلی پسران درصورتی که خودارضایی اتفاق بیفتد و در واقع حدوداً در این فضا بود که فروید آمد و بحث روانکاوی مطرح شد.
همانطوری که ما می‌دانیم روانکاوی مسیر را به این سمت برد که تجارب دوران کودکی مهم‌تر از آن چیزی است که تا به حال می‌اندیشیدیم و این می‌تواند روی پروفایل شخصیتی کودک درآینده اثر بگذارد و اختلالات روانی‌اش را تعیین کند. بنابراین یک رنگ و بوی دیگری به رابطه‌ی کودک با والدین داد و از آنجا بود که یک تصویر ذهنی برای مادر ایده‌آل شکل گرفت که به مرور شکل کلیشه‌ای پیدا کرد.
یک زمانی بود که این کلیشه بیشتر به سمت مادر فداکار می‌رفت یعنی مادری که از همه‌ی خواسته‎هایش می‌گذرد و همیشه و در هر شرایطی به قیمت گذشتن از خودش از بچه‌اش مراقبت می‌کند، جوری که انگار در وجود فرزندش حل می‌شود تا حدی که دیگر وجه تمایزی بین مادر و فرزند نمی‌ماند. چنانکه زن، بچه دار می‌شود و باید خودش را وقف بزرگ کردن فرزند کند.
 اما بعد از آن در کشورهای اروپایی و امریکا تصویر ذهنی به آن سمت حرکت کرد که امروزه از مادر فداکار گذشتند، به خصوص بعد از دهه‌ی شصت و هفتاد که فمنیست ها سروصدا کردند که چرا زن باید در وجود فرزندش حل شود و بچه‌دار شدن به ضرر زن است و ... . به نظر می‌رسد که آن اتفاقی که در اروپا می‌افتد و الان در شهرهای بزرگی مثل تهران می‌توانیم ردپایش را بیابیم، این است که یک تصویر ذهنی از یک سوپر مام یا ابرمادر شکل گرفته که این ابر مادر قرار است که همه کاری را بتواند به بهترین شکل انجام دهد یعنی اگر آن یکی قرار بود در فرزندش حل شود این یکی می‌تواند شغل داشته باشد ولی اگر شغل و تحصیلات و خواسته‌هایی برای خودش دارد، باید هم آنها را به نحو احسن انجام دهد و نمره‌اش در آنها صد باشد و هم اینکه فرزندپروری اش صد باشد رابطه‌اش با همسرش صد باشد و حتی مثلا جنبه‌های ظاهری زنانگی زیبایی را اگر صد نمی‌گیرد دیگر نود و نه پایین‌تر نگیرد.
 در نتیجه به نظر می‌رسد که این یک فشاری روی زن‌ها تحمیل می‌کند: متعادل کردن خواسته‌های خودشان با خواسته‌هایی که فرزند‌پروری به آنها تحمیل می‌کند و تمام این مسیر، باعث شد که آن احساس خشم و خصومت که زن به فرزند دارد را از صحنه خودآگاه عقب راند. در واقع اتفاقات منفی بعد از واپس‌زدن خشم و خصومت رخ داد. بنابراین آن چیزی که از قلم می‌افتد و به نظر من الان خیلی فشار روی مادران می آورد این است که علاوه بر اینکه مادر یک بازوی تغذیه کننده دارد، این میل رسیدن به فرزند و این اشتیاق مادری در کنار آن قسمتی وجود دارد که نسبت به فرزند خشم دارد یا آن فرزند را نمی‌خواهد.
به قول نویسنده‌ای، بهترین چیز در مورد بچه‌دارنشدن برای یک زنی که هیچ وقت بچه‌دار نمی‌شود این است که: تا آخر عمرش می‌تواند در این توهم زندگی کند که من چه آدم نازنینی هستم. چراکه بچه‌دارشدن صحنه را عوض می‌کند! بسیاری از مادران این را گزارش می‌دهند که لحظه های خشم و از کوره در رفتن نسبت به فرزند چقدر احساس گناه و اضطراب ایجاد می‌کند.
ولی به هر حال آن اتفاقی که دارد می‌افتد این است که ترجیح می‌دهیم آن وجه عصبانی مادری را از صحنه عقب برانیم. و مادرها را تنها می‌گذاریم با یک عالمه احساس‌هاس متعارض.
فروید از تصویر جوجه تیغی‌های شوپن هاور استفاده می‌کند تا توضیح دهد روابط آدم‌ها چقدر با یکدیگر دشوار است. شوپن هاور می‌گوید در فصل زمستان وقتی جوجه تیغی‌ها می‌خواهند گرم شوند، مجبورند به همدیگر نزدیک شوند. منتها اتفاقی که می‌افتد این است که هنگام نزدیک شدن گرما می‌گیرند، اما تیغ‌هایشان در بدن همدیگر فرو می‌رود و زخمی می‌شوند. یک راه‌حل برای اینکه زخمی نشوند این است که خود را کنار بکشند، درتنهایی و انزوا بمانند و احتمالاً در سرما بمیرد . بحث بر سر این است که نزدیکی آدمها با یکدیگر و سرمایه‌گذاری روانیشان روی همدیگر بدون تیغ و زخم امکان پذیر نیست. خب اگر قرار است که نزدیک بودن آدمها به هم تیغ و زخم داشته باشد، نمی‌توانیم متصور شد که به عنوان یک بشر که تیغ در ما فرو برود و زخمی شویم و خونریزی کنیم ولی خشم را تجربه نکنیم!
می‌توان ادعا کرد تا وقتی مادر زنده است، رابطه‌ی مادر و بچه نزدیک‌ترین رابطه‌ی بشری است و سرمایه گذاری این دو روی هم خیلی زیاد می‌باشد. هم بدین دلیل که از یک طرف مادر حس می‌کند یک نفری هست که دوستش دارد و تماماً به او تکیه دارد و می‌تواند نیازهایش را برآورده کند. و از طرف دیگر، در مورد بچه بدین دلیل که مادر تنها تکیه‌گاهش است و نیازهایش را می تواند توسط او بر طرف نماید.
حالا در یک همچین شرایط جوجه تیغی واری، در نظر بگیرید که مادر و بچه چقدر در هم فرو می‌روند! خب معلوم است که تیغ‌هایشان یکدیگر را زخم می‌کند و حتما در پی آن خشم رخ می‌دهد. ولی جای تعجب دارد احساسی که چنین آشکار است (خشم) را تمایل داریم به خاطر اضطرابی که در ما ایجاد می‌کند، انکار کنیم و وانمود کنیم که جز عشق اصلاً حسی وجود ندارد.
یک روانکاویی که در زمینه مادری فعالیت گسترده کرده، معتقد است که انسان عموماً تمایل دارد که راجع به این موضوع نه فکر کند نه حرف بزند. او می‌گوید بدین دلیل است که اگر متوجه شویم مادر خودمان هم از ما خشمگین می‌شده و گاهاً این حس را داشته که ما را نمی خواسته، اضطراب بسیار زیادی در ما تولید می‌شود.
در هر حال به نظر می‌رسد که این احساسات و افکار، تعارض جدی برای مادرها بوجود می‌آورد. در کارگاه‌هایی که با مادرها برگزار کردم جالب است که وقتی خجالت‌ها می‌ریزد، کم کم مثال‌هایی از این تجارب بیرون می‌آید و معلوم می‌شود همه تجارب مشابهی دارند:
• مثلا یکی می‌گوید این دقایق فرار است و
• دیگری می گوید که نه فرار نیست و مقابله با آن سخت است و تا مدت‌ها با آن در ذهنت درگیر می‌مانی.
• یکی دیگر می‌گوید قاشق غذا را محکم در دهانش فرو کردم،
• آن دیگری می‌گوید، گریه می‌کرد و هرکاری می‌کردم نمی‌توانستم آرامش کنم و واقعاً فکر کردم که دستم را روی دهانش بگذارم و خفه‌اش کنم و مثل اینکه می‌خواهم بکشمش، یا می‌خواهم از دستش خلاص شوم، یا می‌خواهم آزادیم را برگردانم.
اینها را در صحبت‌های خصوصی‌تر از مادرهایی که به خصوص با بچه‌های کوچکتر سروکار دارند می‌شنویم. در واقع در دو دوره خیلی پررنگ می‌شود:
• اول وقتی که بچه خیلی کوچک است
• دوم زمان نوجوانی که تعارضات دوباره بالا می‌زند.
اما اینها فقط احساس عذاب وجدان و بد بودن به مادر می‌دهد و اصولاً میلی به صحبت‌کردن در مورد احساسات منفی حتی در اتاق درمان و یا در فضایی خصوصی و امن وجود ندارد و این فقط باعث شکل گرفتن یک دایره ی معیوب و شدت گرفتن احساسات منفی برای مادر می‌شود.
مبانی نظریِ وجود داشتن احساس عشق و نفرت در کنار هم در نظریه‌های روانکاوی چیست؟
با فروید شروع می‌کنیم که در تعبیر رویا برای اولین‌بار اشاره می‌کند که رویای مرگ یک فرد مهم نشان‌دهنده‌ی آرزوی مرگش است. با دقت روی آن می‌توان متوجه معنی‌اش شد و چنین معنایی آدم ها را مضطرب می‌کند؛ اینکه چرا خواب دیدند یک آدمی که دوستش دارند از دست رفته و مُرده و یا بعضی وقت‌ها خواب می‌بینند که کشته شده.
فروید راجع به این حرف می زند که انرژی روانی (لیبیدو) یک بخش سادیستیک (آزارگرایانه) دارد؛ بر روی هرکسی که سرمایه‌گذاری لیبیدویی می کنیم، علاوه بر عشق، به هر حال می‌خواهیم اذیتش نیز کنیم و گاهی هم می‌خواهیم از شرش خلاص شویم. در مقاله‌ای به طور مشخص می‌گوید که نفرت در کنار عشق وجود دارد ولی توسط عشق به ناخودآگاه رانده می‌شود. یعنی آن چیزی که در صحنه باقی می‌ماند عشق است و آن چیزی که حرفی در موردش زده نمی‌شود و از آن پشتکار خودش را انجام می‌دهد، نفرت است.
در سال ۱۹۱۵ فروید می گوید که وقتی طبیعت این دو متضاد را کنار هم قرار می‌دهد باعث می‌شود که عشق سرزنده باقی بماند و بنابراین عشق محافظت کند در مقابل عملی شدن نفرت.
بعد از فروید کسی که بیشتر در مورد دوسوگرایی (کنار هم بودن دو حس متضاد) حرف زده و نقش مرکزی در تئوری‌هایش به آن داده ملانی کلاین است که تاکید دارد که دو قطب عشق و نفرت اصولاً ثابت هستند و امکان این وجود ندارد که یکی از این‌ها دیگری را در خود حل کند، ولی رابطه آن‌ها مثلا الاکلنگ است که در زمان‌های مختلفی عشق بالا می‌آید یا نفرت بالا می‌آید. اما به هر حال برای این‌که میله حرکت کند هردوقطب لازم است.
از جمله پیروان کلاین که در زمینه مادری کردن حرف‌های خوبی زده است وینیکات است که بحث جالبی می‌کند در مورد نفرت مادر به کودک که می‌گوید: مادر این امکان را از طریق خشمگین بودنش به کودک می دهد که بچه هم بتواند نفرت خودش را تجربه کند یعنی مثل کارت سبز دادن به بچه یا اجازه و فضا دادن برای تجربه‌ی خشم و نفرت و می‌گوید مادری که نتواند به طور مناسب احساس خشم و نفرت کند، رفتارهای مازوخیستسک پیدا می‌کند، خودآزار می‌شود، از خودش نمی‌تواند مراقبت کند و اصولاً همچین مادری نمی‌تواند بچه‌ای که مازوخیست نباشد را پرورش دهد.
در روانکاوی اصولاً حس کردنِ یک احساس را معادل عمل کردن نمی‌دانیم. یعنی نه اینکه مادری که حس می‌کند می‌خواهد واقعاً بچه‌اش را بکشد بگذاریم بُکشد! بلکه بحث بر سر این است که اگر بتواند حسش را تجربه کند و این را بداند که هر حسی اجازه ی عملی شدن ندارد به دلیل اینکه می‌فهمد چقدر خشمگین است تازه حواسش جمع مراقبت بهتر از بچه می‌شود ولی مادری که نمی‌داند خشمگین است ممکن است کارهای دیگری بکند مثلاً بچه را به پارک می‌برد و حواسش نیست و بچه با صورت از تاب به زمین می‌خورد یا دم مدرسه جا گذاشته شود و کلی اتفاق دیگر که به نظر غفلت می آید ولی در واقع عملی شدن آن احساس خشم و نخواستن بچه است.
از چیزهایی که اخیراً بحث زیادی در موردش می‌شود این است که مادربودن را یک الگوی ترنس جنریشنال(انتقال بین نسلی) می‌دانند یعنی می‌گویند که هیچ مادری را نمی‌توان شناخت و نمی‌توان فهمید روش‌های فرزندپروری‌اش از کجا آمده اگر که رابطه مادر را با مادر خودش در نظر نگیرید . بنابراین در هر اتفاق فرزندپروری یک مادربزرگ و یک مادر و یک فرزند در صحنه هست و در این طیف هست که می‌توان فهمید رفتارهای نادر از کجا می‌آید . یک سری اتفاقات در سطح ناهشیار مادر می‌افتد و گریزی از آن نیست. اساساً این‌گونه است که مادری که بچه‌اش را بزرگ می‌کند خودش هم در حال طی کردن آن فازها می‌باشد؛ تمام نیازهای برآورده نشده‌اش، تمام کودکی ناکام مانده‌اش و همه‌ی مسائل مربوط به آن سن خودش یادآوری می‌شوند.
اینها از سطح ناخوداگاه می‌آیند و در سطح خودآگاه قرار می‌گیرند و می‌توانند روی رابطه ی مادر و بچه اثر بگذارد. یعنی مثلا آرزویی که خودش در سن پنج‌سالگی داشته و نرسیده برای برای بچه‌اش در این سن برآورده کند در صورتی که ممکن است بچه آن چیز را نخواهد و این فشار آرزوی مادر جلوی شنیدن و یک رابطه‌ی سالم مادر و فرزند را بگیرد و در واقع با این کار مادر نیازهای بچگی خودش را به خودش دهد.
بحث دیگری هم که خیلی صحبتش هست، بحث مادر درونی است که کلاین گفت برای اینکه اصولاً فردی به بزرگسالی بالغانه و آرام برسد احتیاج به یک مادر درونی خوب دارد یعنی بتواند والدین آرامش‌دهنده و تغذیه‌کننده (دهنده) را درونی کند و در زمان‌های مختلف آن تصویر والدین مهربان، به دادش برسند و استرسش را کم کنند و کمک کنند که بتواند اوضاع را مدیریت کند.
اما در عین حالی که این مادر درونی می‌تواند امیدبخش و آرام‌کننده باشد، می‌تواند محروم کننده و سختگیرانه نیز درونی شده باشد، به نسبت تجربه ای که باز مادر با مادر خودش داشته است. مثلاً زنی که خودش مادر تغذیه کننده نداشته و یا با مادرش گرفتاری‌های زیادی داشته، چنین مادری معمولاً با فرزندپروری چالش بیشتری تجربه می‌کنند و اصولاً پرورش فرزند برایش سخت‌تراست.
این مادر درونی مثل یک صدای درونی می‌ماند که در لحظات مختلف می‌تواند چیزهای مختلفی بگوید. به نظر می‌رسد که گاهی این‌ صدا به یک صدای سرزنش کننده‌ی درونی تبدیل می‌شود یعنی وقتی بچه گریه می‌کند یا مریض است یا مشکلی در مدرسه یا مهدکودک تجربه می‌کند، مادر این صدا را می‌شنود که من آدم/مادر بدی هستم و مشکل بچه اضافه می‌شود به صدای درونی مادر که مدام می‌شنود تو خوب نیستی. اینها همان‌هایی هستند که تحمل‌شان کم است، حملات خشمگینانه‌شان بیشتر است و کمتر می‌‎توانند خشم خود را کنترل کنند.
در نهایت اینکه احساس نفرت را در کنار احساس عشق ببینیم. خوب است بدانیم که احساسات متضادی وجود دارند و به خودی خود مشکل آفرین نیستند. آن چیزی که مشکل ایجاد می کند احساس گناه و اضطراب و میل به نادیده گرفتن آن هاست. یعنی حال و روز مادری که فکر کند خشمگین شدن(نه اقدام عملی) طبیعی است، بهتر است از مادری که فکر می کند چرا خشمگین شدم؟؟ و روز ها خودش را سرزنش می کند و بعد افسرده می شود و همان کاری که قبلاً می توانسته برای بچه بکند را حتی دیگر نمی تواند انجام دهد.
بنابراین اینکه مادر بتواند به تجارب هیجانی‌اش فکر کند و آن‌ها را نگه دارد و بیشتر در جهت کلامی کردنش (با کسی راجع به آن‌ها صحبت کند) پیش رود، در واقع باعث رشد خودش و رشد رابطه‌ی مادر و فرزندی می‌شود.
در آخر آن چیزی که به رابطه‌ی مادر و فرزند توان شکفتن، بازی کردن و لذت بردن می‌دهد، آگاهی است.


دکتر نهاله مشتاق دکتر نهاله مشتاق، نایب رئیس انجمن علمی روان‌درمانی ایران و سردبیر مجله‌ گفتمان روانکاوی است. تخصص او روان‌درمانی تحلیلی با بزرگسالان است. او سوپروایزر کارورزان روان‌شناسی و دانشجویان روان‌درمانی تحلیلی است. دکتر مشتاق دانش‌آموخته‌ دانشگاه علوم پزشکی ایران و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی بوده‌است و آموزش دروسی چون روان‌درمانی، آسیب‌شناسی روانی و روان‌شناسی تحولی را به عهده داشته‌است. ایشان ارائه‌های متعددی در حوزه روانکاوی، تفاوت‌های جنسیتی و روایت‌شناسی را در کارنامه‌ خود دارد و درباره‌ موضوعات مربوط به رابطه‌ مادر-کودک مطالب متعددی را به رشته‌ تحریر درآورده‌ است. او مترجم و ویراستار نسخه‌ فارسی کتاب «بیمار و روانکاوِ» سندلر، در و هولدر و نیز «وینیکات» اثر آدام فیلیپس است.



نام
نام خانوادگی
ایمیل
عنوان
متن